Island 2009

Eg har sjølvsagt spurt meg sjølv spørsmålet: er det fine jenter på Island? Korleis ser dei ut desse islendingane? Sidan dei er av nordisk og keltisk avstamning er det mylkje lyst eller raudt hår og blå auge ute og går. Og så er det noko med kinnbeina. Dei er visst svært spisse. Og dei har koselege gensrar. Islandsgensrar. Det er kaldt på Island, dermed har dei koselege strikkagensrar som gjer at dei ser svært sympatiske ut.

Islendingane er i alle fall fine nok til å vinne miss World tre gongar:

 

I 1985 vinn Hólmfríður Karlsdóttir miss World.

I 1988  vinn Linda Pétursdóttir Miss World.

I 2005 vinn Unnur Birna Vilhjálmsdóttir Miss World.

 

Vi har tidlegare tatt føre oss presidenten Vígdis Finnbogadóttir, som var president på Island i perioden 1980-1996 (som er ei god stund). Etter henne fulgte Ólafur Ragnar Grímsson, som har vore president sidan. Dei vert tydelegvis glade i presidentane sine på Island, sidan dei har dei så lenge av gangen. I dei 64 åra Island har vore ein sjølvstendig nasjon har dei berre hatt fem (fimm) presidentar. President på Islandsk er forresten forseti. Kona hans vart veldig populær, og ei typisk “landsmoder”, difor tok nasjonen det veldig tungt då ho døydde i 1998. Ólafur Grímsson var den første islandske presidenten som la ned veto. Det var ei sak angåande massemedia som det skulle haldast folkeavstemning om. Det vart det ikkje noko av. Sjølv om dette var svært upopulært kom folk over det.

Grímsson er frå utkantisland. Han er frå ein av Vestfjordane (som er den krøllete delen av Island oppe i venstre hjørne) nærare bestemt Ísafjördur, med ein tettstad på vel 4000 innbyggjarar.

 

Morgunblaðið er den desidert største avisa. Namnet tyder «morgonbladet» som du kanskje har klart å tenkje ut av deg sjølv. Morgunblaðið dekkjer heile landet, då med ei tyngde på sørvestlandet (det er der Reykjavík ligg, og storparten av befolkinga bur)samt internasjonale saker. Den første utgåva kom i 1913 med Vilhjálmur Finsen som grunnleggjar. Denne utgåva var på åtte sider.

 

Morgunblaðið var tidlegare knytt til Frigjeringspartiet på Island, spesielt under den kalde krigen. Også i dag vert dei vert dei til tider kritisert for å vere subjektive, spesielt i valperider. I 70-åra var Morgunblaðið eine og aleine på salstoppen av aviser på Island, og hadde ingen konkurrentar. I denne perioda gav dei ikkje ut opplag på måndagar. I denne perioda hadde avisa eigne delar for finans, mat, fiskeri etc. Då ei anna riksdekkjande avis, Frettáblaðið tok til å lage måndagsaviser, byrja Morgunblaðið å gjere det også.

 

I dag sel dei om lag 50 000-55 000 utgåver dagleg, har mellom 60 og 120 sider i kvar utgåve og mellom 30 og 40% er reklamer.

 

If you ever get close to a human

and human behavior

you better be ready to get confused

 

there’s definitely no logic

to human behavoir

but yet so irresistible

 

there’s no map

to human behavior

 

they’re terribly moody

then all of sudden turn happy

but. Oh, to get involved in the exchange

of human emotions is ever so satisfying

 

there’s no map

and a compass

wouldn’t help at all

 

human behavior

 

Etter å ha vore bornestjerne på Island sidan 70-talet, og spelt i islandske rock/punk/jazz fusion-band som Spit and Snot, Exodus, KUKL, Tappi Tikarass og Sugarcubes i tenåra og 20-åra, gav ho ut albumet «Debut» i 1993, sjølv om ho gav ut sitt første solo-album allereie som elleveåring. Namnet Debut skulle vise at dette markerte overgangen til noko nytt. Björk fekk bestemme alt sjølv, og hadde mange songar på lager som ho i ei årrekke hadde laga, men som ikkje passa dei andre i banda ho spelte i, eller som ho hadde «spart» til seinare.

 

I 1992 splitta the Sugarcubes opp, bandet som gjorde Björk internasjonalt kjend, same året flytta ho til London for å satse på ei solokarriere. I samarbeid med Nellee Hooper som produsent, fekk ho gitt ut den første singelen «Human Behavior», med ein melodi Björk skreiv allereie som born. Teksten handlar om kor merkelege menneske og deira handlingar er, nesten som frå eit nyfødd born sin ståstad. Musikken ber eit elektronika-preg med eit pauke-ostinat i bassen, og ein temmeleg dissonerande vokal. Dette noko sære preget på songen hindra imidlertid ikkje songen i å verte eit hit. Songen har ein vittig musikkvideo som går føre seg i ein skog, som vart nominert til Grammy.

 

Då Björk spelte inn albumet vart det ikkje venta at det skulle slå særleg godt an. Ein rekna med at det vart litt for sært, eit album for spesielt interesserte som kom til å selge omtrent ein tredel av det eit Sugarcubes-album ville gjere. Og, javisst er musikken sær, men likevel vart albumet ein stor hit i heile Europa, og klatra høgt opp på bestselgarlistene i både USA og Storbritannia. Det er no selt over 3 millionar eksemplar på verdsbasis. I 1998 vart albumet stemt fram til å bli det 74. beste albumet nokon gong i musikkmagasinet “Q”. Debut er også med i boka “1001 album du må høre før du dør”.

 

Nokon heilskap i Debut er vanskeleg å sjå. Sidan songane er komponerte på ulike tidspunkt i livet til Björk, er dei vidt forskjellige i uttrykk og tema. Ein kan dele dei tolv ulike songane inn i tre kategoriar: dance-låtdriven pop, eksperimentell/new age og rytmebaserte elektronikasongar. Heile fem av songane vart utgitte som singlar. Her er litt om dei ulike songane på albumet:

 

 

1. Human Behavior: sjå omtale over.

2. Crying : Elektronikalåt med fengande pianoriff, tekst første verset: “I travel all around the city/ go in and out of locomotives/all alone”

3. Venus As A Boy: vart med på plata i siste liten. Björk snubla over ein glasknusnings-lyd på datamaskina si, og laga ein song om denne. Singel.

4. There’s More To Life Than This: er spelt inn live på Milky Bar, vi høyrer prating frå folk ma. Björk går i midten av songen syngande inn på toaletta, og så ut igjen. Svært dansbar song

5. Like Someone In Love: ein gamal jazzlåt, Björk er her berre akkopagnert av ei harpe.

6. Big Time Sensuality: elektronika/dance-song, singel

7. One Day: elektronisk

8. Aeroplane: “he’s away/ this ain’t right/ I’m alone/ I’m taking an aeroplane/ I cross the world to follow my heart”

9. Come To Me: ein temmeleg rolig og merkeleg song

10. Violently Happy: singel. Elektronika/dance-song. Vittig musikkvideo med folk i eit blått rom som klipper opp ting.

11. The Anchor Song: den desidert særaste songen på plata. Her er heile teksten: “I live by the ocean/ and during the night/ I dive into it/ down to the bottom/ underneath all currents/ and drop my anchor/ this is where I’m staying/ this is my home”. Fortel jo litt om islendarane sitt forhold til sjøen. Songen er berre akkopagnert av ein gjeng med islandske messingblåsarar.

12. Play Dead: har komt til som eit bonusspor på seinare utgivingar. Björk vart spurd om å skrive ein song til filmen “The Young Americans”. Ein mektig song med strykarar og voldsom, pulserande bass.

 

Frå musikkvideoen til “Human Behavior”
 

Björk laga “Debut” mest for sin eigen del, det var lågt budsjett på den, ein rekna med at den var for merkeleg og særeigen til å nå dei heilt store folkemassene. I 1994 fekk Björk to Brit Award-prisar, for beste kvinnelege internasjonale artist, og beste internasjonale nykomar.

Island er som kjent ei geologisk sett ei svært ustabil øy, og 30 mai i år vart landet ramma av eit svært sterkt jordskjelv som målte 6,1 på Ricters skala. Til samanlikning var skjelvet i Kina 7,9. Grunna mykje betre standard på husa, samt noko tynnare folketettleik var det ikkje her snakk om titusenvis av døde, men 28 skadde, ingen av dei alvorleg. Det er også moderate materielle skader, ein del hus, og vegar som sprekk opp etc. Jordskjelvet skal også ha forårsaka ei flodbølge som har ramma Færøyane. Det har vore fleire etterskjelv.

Episenteret til jordskjelvet var i nærleiken av Selfoss, ein liten industriby med 6300 innbyggjarar som ligg 50 km søraust for Reykjavik. Jordskjelv er ikkje uvanleg på Island, men det er sjeldan at ein får så store som dette. I 2000 hadde dei eit skjelv på 6,6 på Richters skala, og ein reknar med at det kjem eit større skjelv om lag femte/sjette kvart år.

 

Halldór Guðjónsson kom til verda i Reykjavik, 1902, men flytta tidleg ut på landsbygda, og tilbrakte barndommen der på ein stad som heitte Laxnes. Lite visste han då om at han skulle bli ein av dei største europeiske forfattarane i det 20. århundre, og den desidert største på Island. Som fjortenåring vart hans første Artikkel publisert i Morgonbladid.

 

Verka hans har sitt utspring i den islandske kulturen, og då særskild bondekulturen. I bøkene vert det reflektert rundt språket, folket og kulturen, noko som viser Laxness sitt oversyn over si samtid. Noko som skilde han frå andre islandske forfattarar var at han skreiv på islandsk, og ikkje dansk.

 

Då han var sytten år gamal gav han ut sin første roman, den nyromantiske “Börn Náttúrunnar” (naturens barn) i 1919. Andre romanar er “Undir Helgahnúk” (under det heilage fjellet), 1924 og “Vefarinn mikli frá Kasmir” (den store vever fra Kashmir) 1927. Sistnemnde var skriven i ein svært moderne stil, noko som markerte startskotet for moderne, islandsk litteratur.

 

Desse tre vakte ikkje nokon internasjonal interesse, men då “Salka Salka” (1931-32) vart utgitt på dansk, byrja folk å få augene opp for Laxness sitt forfattarskap. I åra som fulgte gav han mellom anna ut “Heimlós” (verdens lys) og “Sjálfstætt fólk” (sin egen herre) som han fekk nobelprisen i litteratur for. “Sin egen herre” er også den mest oversatte av romanane, og den mest solgte. Ved førre århundreskifte vart romanen kåra til århundrets bok av den islandske folket.

På tjuetallet konverterte Laxness til katolisismen og studerte katolsk teologi ved kloseteret Clervaux i Luxembourg. (Det var her han bytta etternamn frå Guðjónsson til Laxness)Den katolske lære var viktig inspirasjon for mange av romanane hans, då særskild “Den store vever”. Den religiøse perioden avtok noko då han reiste til USA og vart presentert for sosalismen. I laupet av sitt lange liv budde han i lange perioder i utlandet, så å seie i heile Europa, han reiste også ein del, til mellom anna Sovjetunionen og USA.

I laupet av sitt liv gav han ut 51 romanar, noveller, artiklar, diktsamlinger og teaterstykke. Han døydde i 1998, 95 år gamal som Island sin største forfattar.

 

Hadde no en snertij liten bart

Jazzscena på Island er ikkje særleg stor, men Tríó Guðmundar Ingólfssonar har spelt ei viktig rolle i jazzmiljøet der. Det er ein pianotrio som består av Guðmundur Ingólfsson (piano), Guðmundur Stengrímsson (trommer) og Þórður Högnasson (kontrabass) som altså driv med jazz og særleg bebop. Dei hadde mykje medgang på nasjonalt plan, men det var først då dei byrja eit samarbeid med Björk Guðmundsdóttir, at dei så smått byrja å verte kjende utanfor Island. Saman med Björk gav dei ut albumet Glíng Gló i 1990, to år før Björk sin solodebut. Dette albumet er deira mest kjende verk, og det mestselgande jazzalbumet på Island nokon gong. Gruppa vart oppløyst i 1992 då Guðmundur Ingólfsson døydde.

Björk hadde spelt saman med Guðmundur Ingólfsson på eit hotell i Reykjavík i 1987, og dei hadde då blitt vener. Guðmundur hadde frå før av høyrt Björk synge på radioen då ho var 16 år gamal. Då trioen ville gi ut plate i 1990 fann dei ut at dei trengde nokon på vokal, og spurde då Björk, som på det tidspunktet var med i the Sugarcubes, men ho takke likevel ja. «Glíng Gló» er eit to-disks sett med standardlåtar, tre engelske, og resten med islandske tema. Brorparten av plata vart spelt inn over to dagar, live i Reykjavik-studioet Syrland.

Den største dance-gruppa frå Island er Gus Gus. Dei starta i 1995 og har hatt svært mange medlem inn og ut av gruppa, men President Bongo, Earth og Biggi Veira har vore med heile tida, og er “stammen” i bandet. Somme av dei som var med i bandet har gått solo, mest kjend av desse er Emiliana Torrini (som vi har skrive om før på bloggen). Musikken til Gus Gus kan karakteriserast som tekno, trip-hop, elektronika og/eller dance. Dei har også eksperimentert med mange andre sjangrar. Dei har remixa mange kjende artistar som Sigur Rós, Björk og Moloko. Dei har gitt ut seks ordinære studioplater og eitt livealbum, og er kjend for å vere ein fargerik klatt på den islandske musikkhimmelen (måtte berre!).

Særleg songen “Ladyshave” er verdt å sjekke ut etter mi meining.

 

I Venstre Marg kan du sjå alle seks albuma deira.

Magnús Scheving lagde ein ei teaterframsyning for born som han ville kalle «Latibær». Lite visste han om at han at dette skulle verte ein animasjonasserie som vart dubba til eit dusin språk og vist i over hundre land.

Eigentleg byrja det som eit live-show/barneteater. Islandske Magnús Scheving er ein friidrettsutøvar som fekk lyst til å underhalde born. Samtidig ville han påverke borna med gode og sunne haldningar i forhold til helse og kosthald. Plottet kan kort oppsummerast slik: By med late menneske som lever for å ete junk og spele tv-spel får plutseleg ei rosa jente og ein helsesuperhelt på nakken, og vert oppfordra til å springe ut og leike og sporte seg, og ete «sportssnop» noko som er frukt og grønsaker. Dette høyrest ut som NRK-programmet “Puls” for born.

I det første live-showet var det berre utkledde menneske på scena. Då dette showet vart ein suksess, og ein laga eitt til tok ein med ein “muppet”-fugl. I TV-versjonen vart stadig fleire dokker. Programma har etter kvart blitt meir og meir omfattande og kostnadane per sending er 1.000.000 $.

Somme av dei viktigaste karakterane:

• Sportacus: ein superhelt som har komt til Lazytown for å få borna til å verte aktive og sunne. Han er ein superhelt frå “an Island in the North-sea” (hinting til Island). Han er spelt av Magnús Scheving sjølv.

• Stephanie: ei rosa jente som er åtte år og prøver å få innbyggjarane opp av godstolen saman med Sportacus. Er hovudpersonen.

• Robbie Rotten: Den onde mannen som prøver å lokke borna til å ete junk. Mesteparten av tv-episodene handlar om kampen mellom han og Sportacus/Stephanie. Han kler seg ut ein del.

 

Det er i dag laga 52 episoder fordelt på to sesongar, og serien har hatt ein suksess over heile verda. Det har vore laga live-show i land som til dømes Storbritannia. Ein har laga ting som sengesett, tannbørstar, hoppeslott osb, med bilete av karakterane i serien.

 

 Som andre europeiske land har Island eit herrelandslag i fotball. Dei har eit kvinnelandslag også, som har møtt mykje større medgang enn herrelandslaget til dette vesle landet, dei er det attande beste kvinnelaget i følge FIFA. Landslaget er administrert av Island sitt fotballforbund kalla Knattspyrnusamband Íslands (KSÍ), eit svært, svært vittig namn. Dei har si heimebane i Reykjavík, nærare bestemt Laugardalvöllur. Laget vart danna i 1947. Dei kallar dei «strákanir okkur». Noverande trenar heiter Ólafur Jóhannesson.

   

Sidan folk i Ålesund synest at det er vanskeleg å seie Haraldur Freyr Guðmundsson, så dei seier like godt berre «Halli». Han er ein av dei islandske fotballspelarane som har satsa på utlandet, som i dette tilfellet har satsa på Aafk av ein eller annan grunn. Tidlegare har han spelt på det Islandske landslaget og på Keflavik. Han vart årets fotballspelar på Sunnmøre for nokre år sidan. Haraldur er fødd 14. desember 1981 og er 189 cm høg for dei som lurte på det. Han er midtstoppar og forsvarsspelar, og har i sine år i Aafk scora fire mål, fått fem gule kort og eitt raudt. Nylig sa han til media at han var sur fordi han ikkje fekk vere med å spele. Ja, vi har alle vore der.

Dette hadde sett merkeleg ut dersom dei hadde hatt vanlege klede på seg.